Het is een paradox waar veel kerkleiders voorlopig geen raad mee weten. Alles in de westerse samenleving wijst op een verdere afkalving van het geïnstitutionaliseerde geloof. Een laagterecord voor nieuwe seminaristen, leeglopende kerken, minder kerkelijke dopen en huwelijken... Die versnelde secularisering van de afgelopen jaren staat in schril contrast met wat godsdienstsociologen al een tijdje vaststellen. De religieuze honger bij jongeren is groot. Jongeren zijn zoekend en staan meer dan de vorige generaties open voor alles wat met geloof, spiritualiteit en zingeving te maken heeft. Alleen wordt dat niet vertaald naar meer structureel engagement binnen de klassieke kerken.

"Jongeren zijn op zoek naar nieuwe expressies van hun geloof. Aan dogma's alleen hebben ze niet genoeg", zegt de Nederlander Marc van der Woude, die verbonden is aan Dawn, een internationale en interkerkelijke netwerkorganisatie die strategieën ontwikkelt om kerken lokaal te helpen zich uit te breiden. Kerkinplanting is hun motto. Dawn staat niet toevallig voor Discipling a whole nation en kan ook begrepen worden als 'de toekomst', de dageraad.

De vorige paus, Johannes Paulus II, zinspeelde ook voortdurend op jongeren als de dageraad en de toekomst van de kerk. Vandaar het massale eerbetoon van de jongeren in Rome en overal ter wereld na zijn overlijden.

Marc van der Woude: "Jongeren zijn relatiegericht en de nieuwe kerk moet dat ook zijn. Ervaringen staan daarbij centraal. Vandaar dat pelgrimages het goed doen, kijk maar naar de Wereldjongerendagen in Keulen. Een kerk is voor de jongeren geen set van regels, maar eerder een levensreis. Een tocht. Op die manier kan de kerk verbonden zijn met de postmoderne samenleving waarin we leven."

Er beweegt heel wat aan de basis in Europa, stelt Van der Woude vast. Kleine jongerengroepjes, thuiskerken en gebedsgroepen. Lokaal, divers, klein. Voor en door jongeren. Met eigen teksten, eigen accenten en vaak ook eigentijdse muziek. In Engeland wordt er al een tijdje geëxperimenteerd met het aanbieden van een wat aparte mix van muziek, sport en Jezus. In Southampton bijvoorbeeld kun je in een populair winkelcentrum samenkomen om te winkelen, maar ook om te gamen en te discussiëren over 'rechtvaardigheid' en over je levensweg die Jezus heet.

In het Zuid-Engelse kustplaatsje Chicester komen jongeren regelmatig samen op een afgelegen industrieterrein. Om er te genieten van een technofuif, met zware beats. Maar ook om in een aanpalend zaaltje te chillen. Hangend en liggend op kussens, vertellend en luisterend naar een jongere die het over 'genade' heeft. De kerk krijgt een totaal ander gezicht op die manier. En ze slagen erin jongeren te engageren.

De gevestigde, traditionele kerken die zich niet aanpassen aan de nieuwe vormen van de tijd zijn eraan voor de moeite, stelt Marc van der Woude. "Organische kerken zijn er altijd geweest en hebben de klassieke kerken altijd geïnspireerd tot hervormingen. Natuurlijk zijn er ook veel voorbeelden van onderdrukking en vervolging."

Hier komen we op het eeuwige spanningsveld tussen hervormers en aanhangers van de klassieke school. Tussen protestanten en katholieken. Tussen nieuwe religieuze bewegingen en hun tegenstanders die de eerste dan weer sektarische praktijken verwijten.

Katholieken houden vast aan de hiërarchie, aan de universele wereldkerk die vanuit Rome liturgische voorschriften en regels uitvaardigt met - afhankelijk van de bron - genoeg, een beetje of te weinig lokale speelruimte. Protestanten hebben de bijbel altijd belangrijker gevonden dan de structuren om het geloof in stand te houden.

Niet toevallig zit Dawn vooral in protestantse hoek, sterk beïnvloed door de evangelische kerken. Van der Woude: "Toch werkt Dawn ook in een aantal landen samen met de katholieke kerk. We sluiten geen enkele samenwerking uit. We zijn daarom een interkerkelijke organisatie. Voor jongeren maakt het ook weinig uit, hoor. Ze zijn niet bezig met de paus en zijn voorschriften. Ze kunnen het perfect verklaren waarom ze de bijvoorbeeld de pil slikken en toch heel gelovig zijn. Ze hebben hun eigen set van ethische normen, maar ze denken veel oecumenischer dan de kerkleiders. Christus is hun leider, niet de paus."

De katholieke kerk heeft nog een weg af te leggen, besluit de Nederlander. "Al was ik persoonlijk wel onder de indruk van de Wereldjongerendagen in Keulen. Knappe organisatie. Je moet het maar doen, een miljoen jongeren samenbrengen op een veld. Alleen blijft de vraag of dat nu zal resulteren in meer engagement in de kerk."

Het is een vraag die ook de Belgische bisschoppen bezighoudt. Afgelopen weekend kwamen de 150 jeugdbegeleiders van het bisdom Antwerpen onder meer daarvoor samen. Tom Schellekens, de 31-jarige priester die verantwoordelijk is voor het jeugdpastoraal in het bisdom Antwerpen, bevestigt dat er een grote religieuze honger heerst bij de jongeren en dat er zich overal nieuwe groepen aandienen.

"En ja: er is ruimte voor diversiteit en lokale inbreng door de jongeren zelf, bijvoorbeeld door het aanbrengen van zelfgeschreven teksten en profane muziek. Ik besef dat 'de hiërarchie' in het verleden al voor wat problemen zorgde, maar er kan wel wat. Mijn houding daarbij is dat de katholieke regels geen strak keurslijf mogen zijn, waardoor niets meer mogelijk is. Maar dat verscheidenheid niet mag betekenen dat iedereen zijn goesting maar kan doen. Dan is er gevaar voor een versplinterd religieus landschap waar niemand nog ziet waarmee de groepen bezig zijn. De band met de wereldkerk moet behouden blijven. Die verbondenheid met de kerk, als geheel, is toch het unieke voor ons geloof. Het blijft dus zoeken naar een evenwicht."

Quote: Ook in Belgie is er sprake van een grote spirituele honger bij jongeren en dienen zich overal nieuwe religieuze groepen aan.

Door: Peter-Jan Bogaert, Brussel / Utrecht, Bron: De Morgen